MAURYA EMPIRE & Chanikya Neethi (మౌర్య సామ్రాజ్యం. క్రీ.పూ. 322 నుండి క్రీ.పూ. 185)

భారతదేశ చరిత్రలో మొట్టమొదటి అతిపెద్ద సామ్రాజ్యం మౌర్య సామ్రాజ్యం. క్రీ.పూ. 322 నుండి క్రీ.పూ. 185 వరకు మగధను రాజధానిగా చేసుకుని మౌర్యులు పాలించారు.

మౌర్య సామ్రాజ్యం గురించి ముఖ్యమైన వివరాలు ఇక్కడ ఉన్నాయి:

1. స్థాపన మరియు ముఖ్య పాలకులు

చంద్రగుప్త మౌర్యుడు (క్రీ.పూ. 322 – 298): చాణక్యుడి (కౌటిల్యుడు) సహాయంతో నంద వంశానికి చెందిన ధననందుడిని ఓడించి మౌర్య సామ్రాజ్యాన్ని స్థాపించాడు. ఇతడు భారతదేశాన్ని ఏకం చేసిన మొదటి చక్రవర్తి.
బిందుసారుడు (క్రీ.పూ. 298 – 272): చంద్రగుప్తుని కుమారుడు. గ్రీకులు ఇతడిని ‘అమిత్రఘాత’ (శత్రు సంహారకుడు) అని పిలిచేవారు.
అశోక చక్రవర్తి (క్రీ.పూ. 268 – 232): మౌర్య వంశంలో అత్యంత గొప్ప రాజు. కళింగ యుద్ధం (క్రీ.పూ. 261) తర్వాత హింసను వీడి బౌద్ధమతాన్ని స్వీకరించాడు. శాంతిని, ధర్మాన్ని ప్రపంచవ్యాప్తంగా ప్రచారం చేశాడు.

2. చారిత్రక ఆధారాలు

మౌర్యుల గురించి తెలుసుకోవడానికి ప్రధానంగా రెండు ఆధారాలు ఉన్నాయి:

అర్థశాస్త్రం: దీనిని కౌటిల్యుడు (చాణక్యుడు) రచించాడు. ఇది పరిపాలన, రాజనీతి మరియు ఆర్థిక వ్యవస్థ గురించి వివరిస్తుంది.
ఇండికా: గ్రీకు రాయబారి మెగస్తనీస్ రాసిన గ్రంథం. అప్పటి సామాజిక పరిస్థితులు, సైనిక వ్యవస్థను ఇది వివరిస్తుంది.
అశోకుని శాసనాలు: అశోకుడు దేశవ్యాప్తంగా చెక్కించిన శిలా శాసనాలు మౌర్యుల ధర్మ ప్రచారానికి ప్రధాన ఆధారాలు.

3. పరిపాలన మరియు విశేషాలు

రాజధాని: పాటలీపుత్ర (ప్రస్తుత పాట్నా).
జాతీయ చిహ్నం: సారనాథ్‌లోని అశోకుని సింహ తలాటం (Lion Capital) నేడు మన భారతదేశ అధికారిక చిహ్నం.
అధికార భాష: ప్రాకృతం (మరియు బ్రాహ్మీ లిపి).
ముగింపు: చివరి మౌర్య రాజు బృహద్రథుడిని అతని సేనాధిపతి పుష్యమిత్ర శుంగుడు చంపి, శుంగ వంశాన్ని స్థాపించడంతో మౌర్య సామ్రాజ్యం అంతమైంది.

ఆచార్య చాణక్యుడు (కౌటిల్యుడు) రాసిన ‘అర్థశాస్త్రం’ మరియు ‘చాణక్య నీతి’ భారతీయ రాజనీతి శాస్త్రంలో అత్యంత ప్రాముఖ్యత కలిగినవి. ఆయన బోధించిన రాజనీతి కేవలం రాజ్యపాలనకే కాకుండా, నేటి కాలంలో వ్యక్తిగత జీవితానికి, వ్యాపారానికి కూడా వర్తిస్తుంది.

చాణక్యుడి రాజనీతిలోని ప్రధానాంశాలు ఇక్కడ ఉన్నాయి:

1. సప్తాంగ సిద్ధాంతం (The Seven Elements)

ఒక రాజ్యం పటిష్టంగా ఉండాలంటే ఏడు అంగాలు ముఖ్యమని చాణక్యుడు వివరించాడు:

స్వామి (రాజు): రాజ్యానికి తల వంటివాడు, క్రమశిక్షణ గల నాయకుడు.
అమాత్య (మంత్రులు): రాజుకు సరైన సలహాలు ఇచ్చే మేధావులు.
జనపద (భూభాగం & ప్రజలు): వనరులున్న భూమి మరియు నమ్మకమైన ప్రజలు.
దుర్గ (కోట): శత్రువుల నుండి రక్షణ కల్పించే పటిష్టమైన కోటలు.
కోశ (ఖజానా): ఆర్థికంగా బలంగా ఉంటేనే రాజ్యం నిలబడుతుంది.
దండ (సైన్యం): క్రమశిక్షణ గల సైనిక వ్యవస్థ.
మిత్ర (మిత్రులు): ఆపదలో ఆదుకునే నమ్మకమైన స్నేహ దేశాలు.

2. చతురోపాయాలు (Four Tactics)

శత్రువులను లేదా సమస్యలను ఎదుర్కోవడానికి చాణక్యుడు నాలుగు మార్గాలను సూచించాడు:

సామ: నచ్చజెప్పడం లేదా చర్చల ద్వారా పరిష్కరించుకోవడం.
దాన: బహుమతులు లేదా ధనం ఇచ్చి లొంగదీసుకోవడం.
భేద: శత్రువుల మధ్య విభేదాలు సృష్టించి వారిని బలహీనపరచడం.
దండ: పై మూడు మార్గాలు విఫలమైనప్పుడు మాత్రమే యుద్ధం లేదా శిక్షను ఉపయోగించడం.

3. గూఢచారి వ్యవస్థ (Espionage)

చాణక్యుడు గూఢచారులకు (Spies) అత్యంత ప్రాధాన్యత ఇచ్చాడు. రాజుకు తన రాజ్యంలో ఏం జరుగుతుందో, శత్రువుల వ్యూహాలేమిటో తెలియజేయడానికి ‘కంటి’ లాగా పనిచేసే గూఢచారులు ఉండాలని ఆయన నమ్మాడు.

4. నాయకుడి లక్షణాలు

చాణక్యుడి ప్రకారం, ఒక నాయకుడు (రాజు) ఎలా ఉండాలంటే:

ప్రజా సంక్షేమమే పరమావధి: “ప్రజల సుఖమే రాజు సుఖం, వారి క్షేమమే రాజు క్షేమం.”
సమయపాలన: రాజు ఎల్లప్పుడూ చురుకుగా ఉండాలి; రాజు సోమరి అయితే అధికారులు, ప్రజలు కూడా సోమరులవుతారు.
నిర్ణయ శక్తి: భయం లేకుండా, సరైన సమయంలో కఠినమైన నిర్ణయాలు తీసుకోవాలి.

5. ఆర్థిక నీతి

“అర్థం (ధనం) మూలం ఇదం జగత్” అని చాణక్యుడు నమ్మాడు. ఖజానా ఖాళీగా ఉంటే సైన్యం వెళ్ళిపోతుందని, రాజ్యం కుప్పకూలుతుందని హెచ్చరించాడు. అందుకే పన్నుల వసూలులో క్రమశిక్షణ ఉండాలని, వనరులను వృధా చేయకూడదని బోధించాడు.

ముఖ్య సూత్రం: “శత్రువును ఎప్పుడూ తక్కువ అంచనా వేయకూడదు. అతడి బలహీనతను తెలుసుకుని, సరైన సమయం కోసం వేచి చూసి దెబ్బ కొట్టాలి.”

చాణక్యుడి మండల సిద్ధాంతం (Mandala Theory) అనేది విదేశాంగ విధానం (Foreign Policy) గురించి వివరిస్తుంది. అంటే, ఒక రాజు తన పొరుగు దేశాలతో ఎటువంటి సంబంధాలు కలిగి ఉండాలో ఇది ఒక శాస్త్రీయ పద్ధతిలో చెబుతుంది.

ఈ సిద్ధాంతం ప్రకారం, ఒక రాజ్యం చుట్టూ ఉన్న దేశాలు భౌగోళికంగా ఎలా ఉంటాయో చూద్దాం:

1. శత్రువు మరియు మిత్రుడు (The Logic of Neighborhood)

చాణక్యుడి ప్రాథమిక సూత్రం ఏంటంటే: “నీ పక్క దేశం నీకు సహజ శత్రువు, నీ శత్రువుకు పక్కన ఉన్న దేశం నీకు సహజ మిత్రుడు.”

విజిగీషు: మధ్యలో ఉన్న రాజు (సామ్రాజ్యాన్ని విస్తరించాలనుకునేవాడు).
అరి: విజిగీషుకు సరిహద్దులో ఉన్న రాజ్యం. ఇది సహజంగానే శత్రువు అవుతుంది (ఎందుకంటే ఇద్దరికీ భూమి కోసం తగాదాలు రావచ్చు).
మిత్ర: శత్రువుకు అవతల ఉన్న రాజ్యం. శత్రువుకు అది పొరుగు దేశం కాబట్టి ఆ ఇద్దరికీ పడదు. కాబట్టి ఆ రాజ్యం మీకు మిత్రుడు అవుతుంది.

2. మండల చక్రం (Circle of States)

ఈ సిద్ధాంతంలో మొత్తం 12 రకాల రాజుల ప్రస్తావన ఉంటుంది. దీనిని ఒక చక్రంలా ఊహించుకోవచ్చు. దీని ద్వారా రాజు తన చుట్టూ ఉన్న వారిని ఎలా గుర్తించాలో తెలుస్తుంది:

ముందు వైపు రాజ్యాలు: మిత్రుడు, శత్రువు మిత్రుడు, మిత్రుడి మిత్రుడు ఇలా వరుసగా ఉంటారు.
వెనుక వైపు రాజ్యాలు (Rear boundaries): వెనుక నుండి దాడి చేసేవాడు (పార్శ్ణిగ్రాహ), అతడిని ఆపేవాడు (ఆక్రాంద).
మధ్యమ: శత్రువుకు, విజిగీషుకు ఇద్దరికీ దగ్గరగా ఉండి, అవసరమైతే ఇద్దరినీ ఎదుర్కోగల శక్తి ఉన్నవాడు.
ఉదాసీన: ఎవరికీ సంబంధం లేకుండా దూరంగా ఉండి, చాలా శక్తివంతంగా ఉండేవాడు (Neutral King).

3. షడ్గుణ నీతి (Sixfold Policy)

మండల సిద్ధాంతాన్ని అమలు చేయడానికి చాణక్యుడు ఆరు రకాల వ్యూహాలను సూచించాడు:

సంధి: శత్రువు తనకంటే బలంగా ఉన్నప్పుడు ఒప్పందం చేసుకోవడం.
విగ్రహ: శత్రువు బలహీనంగా ఉన్నప్పుడు యుద్ధం ప్రకటించడం.
యాన: యుద్ధానికి సిద్ధమై దండయాత్ర చేయడం.
ఆసన: సరైన సమయం కోసం వేచి చూస్తూ తటస్థంగా ఉండటం.
ద్వైధీభావ: ఒకరితో సంధి చేసుకుంటూనే, మరొకరితో యుద్ధం చేసే ద్వంద్వ విధానం.
సంశ్రయ: మనకంటే బలమైన రాజు రక్షణ కోరడం.

ముగింపు:

చాణక్యుడి ఈ సిద్ధాంతం నేటికీ అంతర్జాతీయ సంబంధాలలో (International Relations) ఎంతో ప్రాముఖ్యత కలిగి ఉంది. “శత్రువుకు శత్రువు మనకు మిత్రుడు” అనే ఆధునిక రాజకీయ సూత్రానికి ఇదే పునాది.

మౌర్య సామ్రాజ్యపు సైనిక వ్యవస్థ (Military System) గురించి తెలుసుకోవడం చాలా ఆసక్తికరంగా ఉంటుంది. ఎందుకంటే, ఆ కాలంలోనే మౌర్యులు ప్రపంచంలోనే అత్యంత శక్తివంతమైన మరియు క్రమశిక్షణ కలిగిన సైన్యాన్ని కలిగి ఉండేవారు.

మెగస్తనీస్ తన ‘ఇండికా’ గ్రంథంలో మౌర్య సైన్యం గురించి ఈ క్రింది విశేషాలను వివరించాడు:

1. చతురంగ బలాల వ్యవస్థ

మౌర్య సైన్యం ప్రధానంగా నాలుగు విభాగాలుగా ఉండేది. దీనినే ‘చతురంగ బలాలు’ అంటారు:

పాదాతి దళం (Infantry): దాదాపు 6 లక్షల మంది సైనికులు ఉండేవారు.
గజ దళం (Elephants): 9,000 ఏనుగులు. ఇవి యుద్ధంలో శత్రువుల కోటలను కూల్చడానికి, శత్రు సైన్యాన్ని తొక్కేయడానికి ఉపయోగపడేవి.
అశ్వ దళం (Cavalry): 30,000 గుర్రాలు. వేగంగా దాడి చేయడానికి ఇవి కీలకం.
రథ దళం (Chariots): 8,000 రథాలు. యుద్ధంలో వీరు కీలక పాత్ర పోషించేవారు.

2. సైనిక పరిపాలన (Military Administration)

చాణక్యుడి మార్గదర్శకత్వంలో సైన్యం కోసం ఒక ప్రత్యేక యంత్రాంగం ఉండేది:

సైన్యాన్ని నిర్వహించడానికి 30 మంది సభ్యులతో కూడిన ఒక మండలి (Commission) ఉండేది.
ఈ మండలి 6 ఉప-సంఘాలుగా (Committees) విడిపోయి పనిచేసేది:
1. నౌకాదళం (Navy)
2. రవాణా మరియు సరఫరా (Transport & Logistics)
3. పాదాతి దళం
4. అశ్వ దళం
5. రథ దళం
6. గజ దళం

3. ఆయుధాలు మరియు శిక్షణ

మౌర్య సైనికులు ప్రధానంగా విల్లు-అంబులు (Bows and Arrows) వాడేవారు. వారి విల్లులు మనిషి ఎత్తున ఉండేవి.
వీటితో పాటు ఖడ్గాలు, ఈటెలు, మరియు డాలులను (Shields) ఉపయోగించేవారు.
సైనికులకు ప్రభుత్వం నుండి క్రమం తప్పకుండా జీతాలు (నగదు రూపంలో) అందేవి. వీరికి అత్యున్నత స్థాయి శిక్షణ ఇచ్చేవారు.

4. నౌకాదళం (Navy)

భారతదేశ చరిత్రలో నౌకాదళాన్ని ఒక ప్రత్యేక విభాగంగా గుర్తించి, నిర్వహించిన ఘనత మౌర్యులకే దక్కుతుంది. నదుల ద్వారా రవాణా మరియు సముద్ర తీర రక్షణ కోసం వీరు నౌకలను వాడేవారు.

ఒక ఆసక్తికరమైన విషయం:

చంద్రగుప్త మౌర్యుడి సైన్యం ఎంత బలంగా ఉండేదంటే, అలెగ్జాండర్ వెనుదిరిగిన తర్వాత అతని సేనాధిపతి అయిన సెల్యూకస్ నికేటర్ భారతదేశంపై దాడి చేసినప్పుడు, చంద్రగుప్తుడు అతడిని ఓడించి, సంధి చేసుకునేలా చేశాడు. ఆ సంధిలో భాగంగానే సెల్యూకస్ తన కుమార్తెను చంద్రగుప్తుడికి ఇచ్చి వివాహం చేశాడు మరియు ఆఫ్ఘనిస్తాన్ ప్రాంతాలను మౌర్యులకు అప్పగించాడు.

అశోకుని ధర్మం (Ashoka’s Dhamma) అనేది అశోక చక్రవర్తి కళింగ యుద్ధం తర్వాత అనుసరించిన ఒక నైతిక మరియు సామాజిక జీవన విధానం. ఇది కేవలం ఒక మతం మాత్రమే కాదు, ప్రజలందరూ శాంతియుతంగా, గౌరవప్రదంగా జీవించడానికి ఆయన రూపొందించిన నియమావళి.

అశోకుని ధర్మం గురించి ప్రధానాంశాలు ఇక్కడ ఉన్నాయి:

1. ప్రధాన సూత్రాలు (Core Principles)

అశోకుడు తన శాసనాల ద్వారా ప్రజలకు ఈ క్రింది ధర్మాలను బోధించాడు:

అహింస: అన్ని జీవుల పట్ల దయ కలిగి ఉండటం మరియు అనవసరంగా జంతువులను చంపకపోవడం (జంతు బలుల నిషేధం).
పెద్దల పట్ల గౌరవం: తల్లిదండ్రులు, గురువులు మరియు పెద్దలను గౌరవించడం.
సహనం: అన్ని మతాల పట్ల, సంస్కృతుల పట్ల సమాన గౌరవం మరియు సహనం కలిగి ఉండటం.
కరుణ: సేవకులు, పేదలు మరియు వృద్ధుల పట్ల జాలి, దయ చూపడం.
సత్యం: ఎల్లప్పుడూ నిజాయితీగా ఉండటం.

2. ధర్మ ప్రచారం

తన ధర్మ సందేశాలను ప్రజల్లోకి తీసుకెళ్లడానికి అశోకుడు కొన్ని ప్రత్యేక చర్యలు తీసుకున్నాడు:

ధమ్మ మహామత్తలు: ధర్మాన్ని ప్రచారం చేయడానికి, సమాజంలో నైతిక విలువలను పర్యవేక్షించడానికి ‘ధమ్మ మహామత్తలు’ అనే ప్రత్యేక అధికారులను నియమించాడు.
శిలా శాసనాలు: తన సామ్రాజ్యమంతటా స్తంభాలు మరియు బండరాళ్లపై ధర్మ సూత్రాలను చెక్కించాడు (ఉదాహరణకు: సారనాథ్ స్తంభం).
విదేశీ రాయబారాలు: ధర్మ సందేశాన్ని వ్యాప్తి చేయడానికి శ్రీలంక, ఈజిప్ట్, గ్రీస్ వంటి దేశాలకు తన దూతలను (కుమారుడు మహీంద్ర, కుమార్తె సంఘమిత్ర సహా) పంపాడు.

3. ప్రజా సంక్షేమ చర్యలు

ధర్మాన్ని కేవలం మాటలతో కాకుండా చేతల్లో చూపడానికి అశోకుడు అనేక పనులు చేశాడు:

ప్రయాణికుల కోసం రోడ్లు నిర్మించి, ఇరువైపులా చెట్లు నాటించాడు.
మనుషులకు మరియు జంతువులకు ప్రత్యేకంగా వైద్యశాలలు (ఆసుపత్రులు) ఏర్పాటు చేశాడు.
మంచి నీటి కోసం బావులు తవ్వించి, విశ్రాంతి గృహాలను నిర్మించాడు.

4. అశోక చక్రం

అశోకుడు ధర్మానికి చిహ్నంగా 24 ఆకులు కలిగిన ధర్మచక్రాన్ని రూపొందించాడు. నేడు మన జాతీయ పతాకంలో ఉన్న అశోక చక్రం దీని నుండే తీసుకోబడింది. ఈ 24 ఆకులు ఒక వ్యక్తికి ఉండాల్సిన 24 రకాల మంచి లక్షణాలను (ప్రేమ, సహనం, శాంతి, త్యాగం మొదలైనవి) సూచిస్తాయి.

భారతదేశ చరిత్రను మలుపు తిప్పిన అత్యంత కీలకమైన ఘట్టం కళింగ యుద్ధం (క్రీ.పూ. 261). ఈ యుద్ధం అశోకుడి వ్యక్తిత్వాన్ని మాత్రమే కాకుండా, మౌర్య సామ్రాజ్య భవిష్యత్తును కూడా పూర్తిగా మార్చివేసింది.

కళింగ యుద్ధం గురించి పూర్తి వివరాలు ఇక్కడ ఉన్నాయి:

1. యుద్ధానికి కారణాలు

వ్యాపార ప్రాముఖ్యత: కళింగ రాజ్యం (ప్రస్తుత ఒడిశా) అప్పట్లో చాలా శక్తివంతంగా ఉండేది. ఆగ్నేయ ఆసియా దేశాలతో సముద్ర వ్యాపారం చేయడానికి కళింగ రేవు పట్టణాలు కీలకం.
సామ్రాజ్య విస్తరణ: చంద్రగుప్త మౌర్యుడు, బిందుసారుడు జయించలేకపోయిన కళింగను గెలిచి, అఖండ భారతాన్ని ఏకం చేయాలని అశోకుడు భావించాడు.

2. యుద్ధం ఎక్కడ జరిగింది?

చారిత్రక ఆధారాల ప్రకారం, ఈ యుద్ధం దయా నది ఒడ్డున ఉన్న ధౌలి (ప్రస్తుత భువనేశ్వర్ సమీపంలో) వద్ద జరిగింది.

3. యుద్ధ భీభత్సం

అశోకుడు తన 13వ శిలా శాసనంలో ఈ యుద్ధం కలిగించిన వినాశనాన్ని స్వయంగా వివరించాడు:

ఈ యుద్ధంలో దాదాపు 1,00,000 మంది మరణించారు.
సుమారు 1,50,000 మంది బందీలుగా చిక్కారు.
యుద్ధం వల్ల జరిగిన ప్రాణ, ఆస్తి నష్టానికి అశోకుడు తీవ్ర మనస్తాపానికి గురయ్యాడు. దయా నది నీరు రక్తంతో ఎర్రగా మారిందని కథనాలు చెబుతున్నాయి.

4. అశోకుని పరివర్తన (The Great Change)

యుద్ధానంతరం విజేతగా నిలిచినప్పటికీ, యుద్ధం తెచ్చిన విషాదాన్ని చూసి అశోకుడు చలించిపోయాడు.

భేరి ఘోష నుండి ధమ్మ ఘోషకు: అప్పటివరకు యుద్ధ విజయాల ద్వారా సామ్రాజ్యాన్ని పెంచాలనుకున్న అశోకుడు (భేరి ఘోష), ఇకపై ధర్మం ద్వారా ప్రజల హృదయాలను గెలవాలని (ధమ్మ ఘోష) నిర్ణయించుకున్నాడు.
బౌద్ధమతం: ఉపగుప్తుడు అనే బౌద్ధ సన్యాసి ప్రభావంతో అశోకుడు బౌద్ధమతాన్ని స్వీకరించాడు.
అహింస: యుద్ధాలను శాశ్వతంగా వదులుకున్న మొదటి చక్రవర్తిగా అశోకుడు నిలిచిపోయాడు.

5. చారిత్రక ప్రాముఖ్యత

కళింగ యుద్ధం తర్వాత మౌర్య సామ్రాజ్యం మరింత విస్తరించలేదు, కానీ దేశవ్యాప్తంగా శాంతి నెలకొంది.
అశోకుడు తన శాసనాలలో కళింగ ప్రజలను తన బిడ్డలుగా సంబోధించాడు.

అశోకుడు తన ధర్మ సందేశాలను రాయించిన ‘శిలా శాసనాలు’ ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో కూడా ఉన్నాయి (ఉదాహరణకు: ఎర్రగుడి).

మౌర్య సామ్రాజ్యం వంటి అపారమైన శక్తి కలిగిన సామ్రాజ్యం పతనం కావడానికి ఒకే ఒక కారణం లేదు. క్రీ.పూ. 232లో అశోకుడి మరణం తర్వాత కేవలం 50 ఏళ్లలోనే ఈ సామ్రాజ్యం కుప్పకూలిపోయింది. దీనికి దారితీసిన ప్రధాన కారణాలు ఇక్కడ ఉన్నాయి:

1. బలహీనమైన వారసులు

అశోకుడి తర్వాత వచ్చిన రాజులు (కుణాలుడు, దశరథుడు, సంప్రతి వంటి వారు) అశోకుడి అంతటి సమర్థులు కాదు. వారు అపారమైన మౌర్య భూభాగాన్ని, కేంద్రకృత పరిపాలనను అదుపులో ఉంచలేకపోయారు.

2. సామ్రాజ్య విభజన

అశోకుడి మరణానంతరం మౌర్య సామ్రాజ్యం తూర్పు, పడమర భాగాలుగా విడిపోయింది. ఈ విభజన సామ్రాజ్యాన్ని ఆర్థికంగా, సైనికంగా బలహీనపరిచింది, ఇది విదేశీ దాడులకు దారితీసింది.

3. అశోకుని అహింసా విధానం మరియు సైనిక బలహీనత

అశోకుడు కళింగ యుద్ధం తర్వాత బౌద్ధమతాన్ని స్వీకరించి, యుద్ధాలను పూర్తిగా మానుకున్నాడు.

దీనివల్ల సైన్యం యుద్ధ నైపుణ్యాన్ని కోల్పోయింది.
శాంతి మంత్రం వల్ల సరిహద్దు రక్షణ బలహీనపడి, గ్రీకులు (బాక్ట్రియన్ గ్రీకులు) సులభంగా దాడులు చేయగలిగారు.

4. ఆర్థిక సంక్షోభం

మౌర్య సామ్రాజ్య నిర్వహణకు భారీగా ఖర్చయ్యేది.

అశోకుడు బౌద్ధమత ప్రచారం కోసం, స్తూపాల నిర్మాణం కోసం మరియు సన్యాసులకు దానధర్మాల కోసం ఖజానాను విపరీతంగా వాడాడు.
భారీ సైన్యం మరియు అధికారుల జీతాల భారం వల్ల ఆర్థిక వ్యవస్థ దెబ్బతిన్నది.

5. బ్రాహ్మణుల వ్యతిరేకత

అశోకుడు బౌద్ధమతాన్ని ఎక్కువగా ఆదరించడం, యజ్ఞయాగాదులను, జంతు బలులను నిషేధించడం బ్రాహ్మణ వర్గంలో అసంతృప్తిని కలిగించింది. మౌర్య పతనంలో ఇది ఒక సామాజిక కారణం అని చరిత్రకారులు భావిస్తారు.

6. ప్రాంతీయ తిరుగుబాట్లు

కేంద్ర అధికారం బలహీనపడటంతో కళింగ వంటి ప్రాంతాలు, దక్షిణ భారతదేశంలోని శాతవాహనులు స్వతంత్రతను ప్రకటించుకున్నారు. సామ్రాజ్యం ముక్కలవ్వడం ప్రారంభమైంది.

7. చివరి రాజు హత్య

క్రీ.పూ. 185లో చివరి మౌర్య చక్రవర్తి బృహద్రథుడు తన సైన్యాన్ని పర్యవేక్షిస్తుండగా, అతని సేనాధిపతి అయిన పుష్యమిత్ర శుంగుడు అందరి ముందే రాజును హత్య చేశాడు. దీనితో మౌర్య వంశ పాలన అంతమై, మగధలో శుంగ వంశం పాలన ప్రారంభమైంది.